In de consistorie van de Grote of Sint-Michaëlskerk van Zwolle hangt een schilderij uit 1691 van Hendrick ten Oever. Ten Oever woonde in de Sassenstraat, schuin tegenover de kunstenaarsfamilie Ter Borch. Op het schilderij heeft hij zes personen afgebeeld die toentertijd in dienst waren van de Grote Kerk, vijf predikanten en de koster. Eén van hen mag zeker vermeld worden, namelijk Frederik van Leenhof, predikant te Zwolle van 1681 tot 1712. Op het schilderij is hij de tweede van rechts, de man met een veer in zijn hand. Die veer vertelt al heel veel. Geloof maakt het leven licht als een veertje, het tilt je op uit de misère van het leven. Dat was kortweg de boodschap van Frederik Van Leenhof.
Van Leenhof wijkt in zijn prediking sterk af van wat dan gangbaar is. De calvinistische prediking stond bol van gelovige en morele waarheden waaraan de gelovigen dienden te gehoorzamen. Het was een sombere leer die de nadruk legt op de schuld van de mens en alle hoop vestigt op een leven na de dood. En predikanten aarzelden niet om een oordeel uit te spreken over iedereen die zich niet aan hun leer hield. Dat was toen zo en het is eeuwenlang zo gebleven. Men zag het geloof niet als een menselijke zoektocht (met vallen en opstaan) om betekenis aan het leven te geven, maar als een verzameling bovennatuurlijke waarheden waar geen enkele twijfel over mocht bestaan. Een zwaar geloof.
Bij Van Leenhof verandert dat. Het menselijk bestaan is waardevol en zelfs hemels te noemen als mensen hier en nu in blijdschap leven. Geloof maakt het leven licht. Hemel en hel zijn voor van Leenhof geen fysieke ruimten waar de mens terecht komt na dit leven. Het zijn gemoedstoestanden die het leven nu bepalen.
Van Leenhof deelt dus niet de gangbare geloofsvisie van de protestanten. Hij verzet zich tegen hun dogmatische leer. Het protestantse geloof is voor hem ook niet het enig ware. Hij bepleit ruimte voor iedereen om te geloven in overeenstemming met het eigen geweten. Godsdienstvrijheid en verdraagzaamheid ziet hij als kernzaken. Daarmee jaagt Van Leenhof de hele protestantse wereld tegen zich in het harnas. De gereformeerden beschouwen het eigen geloof als het enig ware en zijn daarom geen voorstander van godsdienstvrijheid. Waarom zouden zij vrijheid van geloven geven aan mensen die er een fout geloof op nahouden?
Van Leenhof werkt zijn gedachten uit in zijn boek ‘De Hemel op Aarde’. Het wordt niet alleen in Nederland maar ook in Duitsland en tot in de Baltische landen bekend. Nergens noemt Van Leenhof de naam van de filosoof Spinoza, maar voor kenners is het duidelijk dat zijn pleidooi voor godsdienstvrijheid en verdraagzaamheid sterk door Spinoza is beïnvloed. Spinoza verwerpt elk religieus gezag in politieke zaken en daarmee is hij voor orthodoxe joden en protestanten een gevaarlijk denker. Predikanten en kerkbesturen in het hele land eisen disciplinaire maatregelen tegen de ‘spinozist’ Van Leenhof. Opmerkelijk is dat het Zwolse stadsbestuur hem altijd is blijven beschermen.
Vanwege zijn verlichte gedachten past de predikant Van Leenhof uitstekend bij de gotische Grote Kerk van Zwolle. In de Gotiek begint de mens zich los te maken van een kerk die geen ruimte laat voor de individualiteit van de gelovigen. De mens komt overeind, zoekt ruimte en licht en wordt zich bewust van zijn eigen mogelijkheden. Dat zijn inzichten die in de Middeleeuwen, de tijd van de Gotiek, zo nog niet worden verwoord. Maar dergelijke gedachten over de mens en over het geloof zijn de drijvende kracht achter de gotische architectuur. Van Leenhof geeft daar in zijn tijd, de tijd van de Verlichting, met behulp van Spinoza’s gedachtegoed een eigentijdse uitdrukking aan. En dat maakt deze predikant erg boeiend. Het utopisch verlangen naar licht en bevrijding waaruit de gotische kerken zijn voortgekomen, wordt door Van Leenhof vertaald naar de eigen tijd.
Frederik van Leenhof mag in Nederland (en zelfs in Zwolle!) vrijwel zijn vergeten, de Britse historicus Jonathan Israel wijdt een heel hoofdstuk aan hem in zijn studie over de ‘Radicale Verlichting’. Volgens Israel is niet Frankrijk of Engeland – landen die als zodanig meestal worden genoemd – maar Nederland de bakermat van de Europese Verlichting. De radicale Verlichting die hier te lande plaatsvond werd vooral gedragen door Spinoza maar ook door de predikant Van Leenhof die als een van zijn leerlingen kan worden gezien. Van Leenhof voerde regelmatig het woord vanaf de preekstoel van de Grote Kerk en zijn verlichte ideeën zullen zeker hebben doorgeklonken in zijn prediking. Krijgt de Grote Kerk van Zwolle – en nog specifieker: de prachtige preekstoel van Adam Straess – daarmee een plaats in de ontstaansgeschiedenis van de Europese Verlichting? Voor de Grote of Sint-Michaëlskerk van Zwolle mag dat laatste een even fascinerende als inspirerende gedachte zijn.
Godsdienst is voor Frederik van Leenhof gericht op een leven in blijdschap. Mensen doen aan geloof om het leven draaglijk of zelfs licht te maken. De kunstschilder Hendrick ten Oever heeft dat met zijn veer heel subtiel tot uitdrukking gebracht.
Frederik van Leenhof en collega’s. Foto Gerard van der SLuijs